عفونت‌های باکتریایی و نحوه ی استریل ابزارهای آلوده به این عفونت

در این مقاله به بررسی عفونت‌های باکتریایی و انواع آن پرداخته شده است

سل (توبرکلوزیس)

ارگانیسم عامل

ارگانیسم عامل اصلی سل در انسان، «Mycobacterium tuberculosis» است.

 

بروز

در سراسر جهان؛ کشورهای جنوب صحرای آفریقا، جنوب و شرق آسیا، تعدادی از کشورهای آمریکای لاتین و همچنین، جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی، بیش از سایر مناطق از این بیماری تأثیر گرفته‌اند. انسان‌ها، تنها مخزن مربوط به M.tuberculosis هستند.

مسیر عفونت

عفونت، همواره در نتیجۀ قطرات بسیار ریز بازدم (آئروسل‌ها) ایجاد می‌شود که به ‌طور خاص به هنگام سرفه و عطسه آزاد می‌گردد. انتقال از طریق شیر غیرپاستوریزۀ گاوهای آلوده نیز امکان‌پذیر است، اگرچه، این مسیر دیگر اهمیتی ندارد (به عنوان مثال: در اروپای مرکزی). زیرا گلۀ گاوها تا حد زیادی عاری از سل هستند.

 

تظاهرات بالینی

دورۀ کمون می‌تواند بین چند هفته تا چند ماه باشد. سل ریوی تا زمان فراهم شدن امکان تشخیص باسیل‌های مقاوم در برابر اسید (میله‌ای) و در زیر میکروسکوپ (در خلط، ترشحات تنفسی برونش یا شیرۀ معده)، در شدیدترین حالت مسری خود قرار دارد. در مقابل، بیمارانی که باکتری‌های آن‌ها تنها در کشت یا با استفاده از تکنیک‌های زیست‌شناسی مولکولی قابل تشخیص باشند، اساساً به میزان کمتری عفونی هستند.

علائم عمومی می‌تواند شامل: احساس ضعف، کاهش وزن، مشکلات تمرکز، تب، افزایش تعریق (به ویژه در شب)، از دست دادن اشتها، خستگی، ضعف عمومی و علائم عفونت آنفولانزا باشد. شکایات تنفسی می‌تواند به شکل سرفه، درد قفسۀ سینه و مشکلات تنفسی مشاهده شود.

 

 

درمان

سل، تنها با ترکیبی از داروها قابل درمان است؛ زیرا عفونت سل، همیشه شامل باکتری‌هایی با مقاومت ثابت شده در برابر دارویی خاص است. درمان، با گسترش فزایندۀ سویه‌های سل دارای مقاومت دارویی چندگانه (MDRTB = سل مقاوم به داروی چندگانه)، با مشکل مواجه شده است.

 

قوانین بهداشتی (کنترل عفونت)

ایزوله کردن، چالش قابل توجهی را برای بیمار و کارکنان ایجاد می‌کند. بنابراین، از یک سو نباید بدون توجیه به این امر متوسل شد، اما از سوی دیگر در موارد موجه باید این امر را به شدت  اعمال کرد. مشکل غالب در طی روند فوق، این است که؛ به هنگام شک بالینی به سل، هیچ نتیجۀ میکروبیولوژیکی برای تشخیص عفونت در دسترس نیست یا نتایج موجود به ‌اندازۀ کافی قطعیت ندارد.

 

استریلیزاسیون ابزار

افزایش مقاومت در برابر فرآیندهای حرارتی وجود ندارد. مایکوباکتری‌ها به شدت در برابر فرآیندهای ضدعفونی‌کنندۀ شیمیایی مقاوم هستند و باید از محصولات (ابزار و سطوح) دارای خواص از بین برندۀ سل، استفاده شود.

 

سالمونلوز (Enteritis salmonellae)

ارگانیسم عامل

گونه‌های سالمونلا و عمدتاً S. Enteritidis و S. Typhimurium.

بروز

سراسر جهان.

مسیر انتقال

عمدتاً از طریق مصرف مواد غذایی آلوده، مانند: تخم‌مرغ خام یا ناپخته به میزان کافی، شیر خام، گوشت و فرآورده‌های مرغ. عفونت‌های گروهی یا حتی شیوع همه‌گیر شایع است. انتقال فرد به فرد از مسیر مدفوعی – دهانی نیز امکان‌پذیر است، اما با توجه به دوز عفونی «لازم» 10³ تا 10⁵ باکتری، این نوع انتقال بسیار نادر است. کودکان خردسال و افراد مبتلا به بی‌اختیاری، از این نظر به‌ طور خاص در معرض خطر قرار دارند. مخزن اصلی، انواعی از حیوانات اهلی و کاری (به ویژه طیور) است.

تشخیص

ارگانیسم عامل، با رشد کشت از مدفوع یا سواب رکتوم شناسایی می‌شود.

 

علائم بالینی

شروع عفونت، حاد است و با درد شکمی، سردرد، حالت تهوع، استفراغ و اسهال آبکی و عمدتاً غیرخونی همراه می‌باشد. تقریباً تمامی بیماران، تب حدود 39 تا 40 درجۀ سانتی‌گراد را تجربه می‌کنند. دهیدراته شدن شدید، به خصوص در کودکان خردسال و افراد مسن می‌تواند رخ دهد. علائم معمولاً به مدت چند روز ادامه دارد. نرخ مرگ و میر کلی پایین است. اما کودکان خردسال و افراد مسن به دلیل دهیدراته شدن، به ‌طور خاص در معرض خطر هستند.

 

درمان

علامت‌دار؛ بیماران، تنها در موارد خاص با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شوند.

 

اقدامات پیشگیرانه

بهداشت مناسب و کارکنان آموزش‌دیدۀ آشپزخانه، برای پیشگیری ضروری است. به عنوان مثال: در بسیاری از کشورها نمی‌توان از تخم‌مرغ خام برای پذیرایی عمومی ‌استفاده کرد.

 

قوانین بهداشتی

قوانین بهداشت عمومی‌ (کنترل عفونت) و به ویژه بهداشت دست.

 

استریلیزاسیون ابزار

* بدون الزامات خاص.

 

عفونت EHEC

ارگانیسم‌ عامل

سویه‌های Escherichia coli انتروهموراژیک (EHEC)

 

بروز

سراسر جهان. تصور می‌شود که نشخوارکنندگان (به ویژه: گاو، گوسفند و بز) و همچنین نشخوارکنندگان شکار (به ویژه: آهو و گوزن)، مخازن اصلی EHEC باشند.

 

مسیر انتقال

به نظر می‌رسد که تعداد باکتری‌های بلع شدۀ لازم برای ایجاد عفونت، بسیار پایین است (تقریباً یکصد باکتری!) و این امر می‌تواند به هنگام مصرف یکسری مواد غذایی خاص، مانند: گوشت گاو چرخ کردۀ نپخته به اندازۀ کافی و شیر غیرپاستوریزه رخ دهد. اما سایر مواد غذایی، مانند: ماست، سالامی، پنیر، سبزیجات خام یا آب سیب غیر پاستوریزه نیز می‌تواند منشأ شیوع این بیماری باشد. این باکتری‌ها به عنوان بخشی از فلور روده، در حدود 8/8 درصد از گاوها شناسایی شده‌اند و فرآیندهای کشتار نامناسب می‌تواند به گسترش باکتری منجر شود. منابع عفونت با شیوع کمتر، شامل تماس مستقیم با حیوانات (باغ‌وحش مخصوص نوازش حیوانات) یا انتقال خانوادگی است.

 

تشخیص

در صورت وجود اسهال خونی و تب، حتماً باید آزمایش مدفوع انجام شود.

 

تظاهرات بالینی

دورۀ کمون معمولاً یک تا سه روز است، اما می‌تواند تا هشت روز نیز طول بکشد. عفونت، تا زمان تشخیص باکتری «EHEC»، می‌تواند در مدفوع  پخش شود. به ‌طور کلی، باکتری‌ها به مدت پنج تا ده روز دفع می‌شوند، اما این امر می‌تواند تا یک ماه ادامه یابد (به ویژه در کودکان خردسال).

 

بسیاری از عفونت‌های EHEC، فاقد هر گونه علائم بالینی هستند و از این رو غالباً شناسایی نمی‌شوند. حدود یک سوم عفونت‌ها، به صورت اسهال خفیف ظاهر می‌شوند. شروع عفونت، عموماً شامل اسهال آبکی است که ماهیت آن، با پیشرفت فزایندۀ عفونت به اسهال آبکی – خونی همراه با تظاهرات شبه اسهال خونی تغییر می‌کند. علائم هم‌زمان، شامل: تهوع، استفراغ و افزایش درد شکمی و به ندرت تب می‌باشد. کودکان خردسال، افراد مسن و افراد دارای سیستم ایمنی سرکوب شده، دوره‌های شدیدتری از عفونت را تجربه می‌کنند و این نوع از عفونت می‌تواند منجر به مرگ شود.

 

درمان

درمان آنتی‌باکتریال فاقد اندیکاسیون است. این امر، ریزش باکتری‌ها را می‌تواند طولانی کند و به تولید سموم منجر شود. عفونت به صورت علامتی درمان می‌شود.

 

اقدامات پیشگیرانه

از این موضوع اطمینان حاصل کنید که برخی مواد غذایی، مانند: گوشت چرخ کرده و شیر غیرپاستوریزه، به‌ اندازۀ کافی حرارت دیده ‌است.

 

قوانین بهداشتی

قوانین بهداشت عمومی. بهداشت دست!

 

استریلیزاسیون ابزار

* بدون الزامات خاص؛ این باکتری توسط اقدامات ضدعفونی از بین می‌رود.

 

 عفونت‌های Staphylococcus aureus، با توجه ویژه به MRSA

ارگانیسم عامل

Staphylococcus aureus

مقاومت در استافیلوکوک، نسبتاً سریع ایجاد می‌شود. این امر، عمدتاً در بیمارستان‌ها و خانه‌های سالمندان مشاهده می‌گردد. شناخته‌ شده‌ترین باکتری دارای مقاومت دارویی چندگانه، MRSA (Staphylococcus aureus مقاوم به متی‌سیلین) است. مقاومت چندگانۀ سویه‌های MRSA کلاسیک، در تعدادی از گروه‌های مواد مختلف هدف قرار می‌گیرد و درمان را به شدت دشوار یا غیرممکن می‌سازد.

 

بروز

سراسر جهان. این باکتری‌ها، نقش مهمی را در ایجاد عفونت‌های مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی (بیمارستانی) ایفاء می‌کنند. انسان، مخزن اصلی S.aureus است که به عنوان نوعی پاتوژن انسانی است. نرخ حمل در بزرگسالان بین پانزده تا چهل درصد است. MRSA به مانند S.aureus کلی، می‌تواند در ناحیۀ بینی و گلو نیز تشکیل کلونی دهد.

 

مسیر انتقال

1) شروع عفونت

عفونت‌های MSRA به مانند S.aureus کلی، می‌توانند از فلور خود بیمار سرچشمه بگیرند یا عفونت از فردی به فرد دیگر سرایت کند (معمولاً از طریق دست پرستاران یا پرسنل پزشکی).

2) مسمومیت‌هایی به شکل مسمومیت غذایی

حدود سی درصد از تمامی سویه‌های S.aureus، قادر به تولید سم هستند. به هنگام تکثیر این سویه‌ها در مواد غذایی و به ویژه محصولات گوشتی و شیر، مقدار سم موجود می‌تواند برای ایجاد مسمومیت غذایی کافی باشد. در حالی که گرمایش متعاقب، باعث نابودی باکتری‌ها می‌شود؛ سموم از قبل تشکیل شدۀ مقاوم در برابر حرارت را از بین نمی‌برد.

 

تشخیص

بررسی باکتریولوژیک؛ تشخیص، مستلزم شناسایی باکتری در کشت است.

 

تظاهرات بالینی

دورۀ کمون در موارد مسمومیت غذایی، تنها چند ساعت (حدود دو تا شش ساعت) و برای عفونت‌ها، چند روز (چهار تا ده روز) است. عفونت می‌تواند تا زمان ظاهر شدن علائم بالینی گسترش یابد. اما باکتری می‌تواند توسط افرادی که دارای وضعیت بالینی سالم و کلونیزه شده توسط استافیلوکوک هستند، نیز پخش شود.

بیماری‌های ناشی از S.aureus عبارت‌اند از: «کورک»، «کفگیرک»، «آبسه»، «عفونت‌های زخم»، «عفونت گوش میانی»، «سینوزیت»، «مننژیت (ثانویه)»، «پنومونی»، «استئومیلیت»، «اندوکاردیت» و «سپسیس».

 

درمان

درمان MRSA دشوار است و مستلزم تعامل نزدیک با آزمایشگاه باکتریولوژی می‌باشد. درمان مناسب، باید بر اساس نتایج باکتریولوژی و با همکاری میکروبیولوژیست‌ها و عفونت‌شناسان انجام شود.

 

اقدامات پیشگیرانه

برای جلوگیری از مسمومیت غذایی، باید بهداشت آشپزخانه را رعایت کرد. در صورت امکان انتقال از طریق هوا (به عنوان مثال: کلونیزاسیون دستگاه تنفسی)، باید بیماران MRSA را ایزوله کرد.

 

قوانین بهداشتی

به هنگام برخورد با بیماران MRSA، قوانین بهداشتی باید به شکل دقیقی رعایت شود. برای مثال:

• ضدعفونی دست: قبل و بعد از تماس با بیماران MRSA یا محیط اطراف آن‌ها و پس از درآوردن دستکش.
• حتماً باید از دست دادن اجتناب شود.
• برای تمام دوره‌های مراقبت‌ پرستاری و پزشکی از بیمار و همچنین در صورت وجود خطر آلودگی، لازم است از گان فردی و کفش‌های یکبار مصرف برای بیمار استفاده شود.
• زباله‌های آلوده (به عنوان مثال: دستکش، پانسمان، دستمال و غیره) و منسوجات (لباس‌های کثیف، حوله‌های دستی، لباس‌ زیر و غیره)، باید در کیسه‌هایی در همان اتاق بیمار بسته‌بندی، مهر و موم و به روش معمول دفع شود. همچنین باید از این موضوع اطمینان حاصل کرد که هیچ گرد و غباری ایجاد نشود.

** افراد سالم، پرسنل پزشکی و بستگان آن‌ها در خطر نیستند!

 

استریلیزاسیون ابزار

* هیچ‌گونه الزامات خاصی در مورد استریلیزاسیون اعمال نمی‌شود؛ باکتری از طریق اقدامات ضدعفونی از بین می‌رود.

 

لژیونلوز (بیماری لژیونر)

ارگانیسم عامل

مهم‌ترین گونه، «Legionella pneumophila» است.

 

بروز

«لژیونلا»، نوعی باکتری گسترده در آب‌های شیرین است که حتی در این فضاها نیز عمدتاً در غلظت‌های بسیار پایین مشاهده می‌شود. این باکتری، در دمای بین 25 تا 50 درجۀ سانتی‌گراد تکثیر می‌شود و در سیستم‌های آب گرم به ‌طور خاص با چنین شرایطی مواجه است. لژیونلا می‌تواند دمای تا 55 درجۀ سانتی‌گراد را بدون هرگونه آسیبی تحمل کند اما در دمای بالاتر از 60 درجۀ سانتی‌گراد از بین می‌رود.

 

 

انتقال

عفونت از طریق استنشاق ذرات معلق در هوای (قطرات) حاوی لژیونلا منتقل می‌شود (به عنوان مثال: هنگام دوش گرفتن، از طریق برج‌های خنک کنندۀ باز سیستم‌های تهویۀ مطبوع، مرطوب‌کننده‌های هوای اتاق، گرداب‌ها و غیره).

انتقال فرد به فرد تاکنون گزارش نشده است.

 

تشخیص

تشخیص با کشت ترشحات برونش یا استفاده از سایر روش‌های تشخیصی آزمایشگاهی صورت می‌گیرد.

 

تظاهرات بالینی

دورۀ کمون عمدتاً بین پنج تا شش روز است. در بیماری لژیونر، علائم شبه آنفولانزا با تب بالا و غالباً با: لرز، سرفۀ خشک، درد عضلانی و سردرد همراه است. درگیر شدن اندام‌هایی به جز ریه‌ها می‌تواند به اسهال، گیجی و همچنین اختلالات کبدی و کلیوی منجر شود. در حدود پانزده تا بیست درصد موارد عفونت، به مرگ منجر می‌گردد.

 

درمان

از آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر در برابر لژیونلا استفاده می‌شود.

 

اقدامات پیشگیرانه

پیشگیری از بیماری لژیونر، بر اساس اقدامات مختل‌کنندۀ رشد لژیونلا در آب صورت می‌گیرد.

 

قوانین بهداشتی

قوانین خاصی اعمال نمی‌شود.

 

استریلیزاسیون ابزار

* بدون الزامات خاص

 

اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک و کولیت غشائی کاذب

ارگانیسم‌های عامل

«Clostridium difficile»، نوعی باسیل بی‌هوازی گرم مثبت و تشکیل دهندۀ اسپور است.

 

بروز

سراسر جهان.

 

مسیر انتقال

این پاتوژن، عامل اصلی اسهال مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی است و موجبات شیوع بزرگ بسیاری از موارد غیرقابل کنترل در محیط‌های مراقبت‌های بهداشتی را فراهم کرده است. عوامل مهم دخیل در شیوع‌ موارد مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی، شامل: آلودگی محیطی، ماندگاری اسپورها برای مدت طولانی، مقاومت اسپورها در برابر ضدعفونی‌کننده‌ها و گندزداهای معمول، انتقال دستی توسط پرسنل مراقبت‌های بهداشتی به سایر بیماران و قرار گرفتن بیماران در معرض دوره‌های مکرر ضد میکروبی می‌باشد.

 

تشخیص

ارگانیسم عامل، با رشد کشت از مدفوع یا تشخیص سموم در مدفوع و یا روش‌های مولکولی شناسایی می‌شود.

 

تظاهرات بالینی

شروع عفونت، شامل اسهال همراه با مصرف آنتی‌بیوتیک است. در برخی موارد، احتمال کولیت غشائی کاذب شدیدتر وجود دارد. علائم معمولاً تا چند روز پس از قطع درمان با آنتی‌بیوتیک ادامه می‌یابد.

 

درمان

درمان علامتی و حمایتی مهم است. تمام آنتی‌بیوتیک‌ها باید قطع شوند. تنها در موارد شدید می‌توان بیماران را با مترونیدازول یا وانکومایسین درمان کرد.

 

اقدامات پیشگیرانه

پیشگیری از انتقال، بر استفاده از اقدامات احتیاطی تماس با بیماران مبتلا به اسهال، شناسایی دقیق بیماران، اقدامات محیطی (مانند: تمیز کردن دقیق اتاق بیماران) و بهداشت مداوم دست‌ها تمرکز دارد.

 

قوانین بهداشتی

در صورت انتقال در مرکز مراقبت‌های بهداشتی؛ استفاده از صابون، ضدعفونی‌کننده‌های دست مبتنی بر الکل (برای از بین بردن اشکال رویشی) جهت حذف مکانیکی اسپورها از دست‌ و نوعی ضدعفونی‌کنندۀ حاوی سفید کننده (5000 ppm) برای ضدعفونی محیطی می‌تواند مفید باشد.

 

استریلیزاسیون ابزار

* بدون الزامات خاص.

 

ارگانیسم‌های مقاوم به داروی چندگانه (MDROs)

ارگانیسم‌های عامل

• «Staphgylococcus aureus» مقاوم به متی‌سیلین (MRSA)،
• «انتروکوک» مقاوم به وانکومایسین (VRE)،
• باکتری‌های گرم منفی مقاوم به داروی چندگانه؛

«o Acinetobacter baumannii»

«o Pseudomonas aeruginosa»

«o Klebsiella pneumoniae» مقاوم به کارباپنم

• «S.aureus» حد واسط یا مقاوم به وانکومایسین (VISA و VRSA).

 

بروز

سراسر جهان.

 

مسیر انتقال

انتقال بیمار به بیمار در محیط‌های مراقبت‌های بهداشتی و غالباً از طریق دست کارکنان بخش مراقبت‌های بهداشتی (HCWs)، یکی از عوامل اصلی افزایش بروز و شیوع MDRO بوده است.

 

تشخیص

ارگانیسم‌های عامل، از طریق کشت‌های در حال رشد و از نمونه‌های بالینی شناسایی می‌شوند.

 

تظاهرات بالینی

تظاهرات بالینی با تظاهرات افراد حساس تفاوتی ندارند.

 

درمان

آنتی‌بیوتیک‌ها به شدت محدود هستند.

 

اقدامات پیشگیرانه

پیشگیری از ظهور و انتقال این پاتوژن‌ها، مستلزم رویکردی جامع است که شامل دخالت و اقدامات (به عنوان مثال: پرستاران، سیستم‌های ارتباطی، فرآیندهای بهبود عملکرد برای تضمین رعایت اقدامات کنترل عفونت توصیه شده)، آموزش پرسنل پزشکی و سایر پرسنل مراقبت‌های بهداشتی، استفادۀ عاقلانه از آنتی‌بیوتیک‌ها، نظارت جامع بر «MDRO»های هدفمند، استفاده از اقدامات احتیاطی کنترل عفونت در طول مراقبت از بیمار، اقدامات محیطی و درمان کلونی‌زدایی (در صورت لزوم) می‌باشد.

 

قوانین بهداشتی

بهداشت دست، نظافت و ضدعفونی محیط و تجهیزات مراقبت از بیمار، استفادۀ اختصاصی از تجهیزات غیرحیاتی برای هر بیمار، از مهم‌ترین قوانین بهداشتی هستند.

 

استریلیزاسیون ابزار

استفادۀ اختصاصی از تجهیزات غیرحیاتی برای هر بیمار باید ترجیح داده شود.