استریلیزاسیون با بخار
استریلیزاسیون به معنای از بین بردن تمامی میکروارگانیسمها از جمله اسپورهای باکتریایی است. هدف از استریلیزاسیون، اطمینان از فقدان مطلق ارگانیسمهاست. در صورتی که احتمال وجود میکروارگانیسم زنده بر روی جسم کمتر از 1:1000.000 (یک میلیون) باشد، میتوان جسم را استریل تلقی کرد. به عبارت دیگر، یک میکروارگانیسم زنده تنها میتواند روی یک مورد از یک میلیون شیء استریل شده وجود داشته باشد. تمام وسائل و اشیاء ورودی به نواحی استریل بدن یا در تماس با زخمها، باید استریل باشند.
هدف از استریلیزاسیون، اطمینان از فقدان مطلق ارگانیسمهاست.
قبل از استریلیزاسیون
قبل از استریلیزاسیون باید به نکات زیر توجه کرد:
- تنها میتوان وسائل پزشکی تمیز را استریل کرد. در صورت وجود نمک یا بقایای پروتئینی بر روی سطوح، این مواد میتوانند به عنوان غلاف محافظ عمل کرده و مانع کشتن میکروارگانیسمها شوند.
- وسائل باید قبل از استریل شدن خشک شوند. وجود رطوبت در دستگاههای پزشکی میتواند به سردی تبخیر منجر شود که این امر تأثیری منفی بر نتایج استریلیزاسیون خواهد گذاشت.
- وسائل پزشکی باید قبل از استریل شدن تا حد امکان به اجزای جداگانه تبدیل شوند (در صورتی که این امر توسط سازنده مشخص شده باشد) تا تمامی قطعات برای استریلیزاسیون در دسترس باشند.
◆ اطلاعات: ابزارهایی که باید استریل شوند
اقلامی که قرار است استریل شوند، با عنوان «ابزارهای قابل استریلیزاسیون» شناخته میشوند؛ در حالی که اقلام استریل شده، «ابزارهای استریل» نامیده میشوند. منظور Sterilzed و Sterilizable است. سخت نگیرید😊
بستهبندی
وسائل پزشکی مستلزم استریل بودن، به هنگام استفاده برای بیمار، باید در بستهبندی خود استریل شوند.
بستهبندی دارای نقشی محافظتی در برابر رطوبت، گرد و غبار و آلودگی مجدد با میکروارگانیسمهاست و استریل بودن را در طول دورۀ نگهداری؛ از زمان خروج دستگاههای پزشکی از استریلایزر تا زمان استفاده، تضمین میکند.
در مقابل، استریل بودن اقلام استریل شدۀ بدون بستهبندی در زمان خروج از دستگاه استریلایزر از بین میرود و تنها میتوانند به عنوان اقلام با «تعداد میکروب پایین» معرفی شوند. این معیار، برای استفاده در مناطقی خاص (مانند: ابزارهای خاص در دندانپزشکی) کافی است.
استریلیزاسیون با بخار
استریلیزاسیون به روش بخار، قابل اعتمادترین فرآیند استریلیزاسیون است و باید بر سایر فرآیندها اولویت داشته باشد. عامل استریل کنندۀ مورد استفاده در این روش، گرمای مرطوب است که به تخریب میکروارگانیسمها منجر میشود و پروتئین سلول از بین میرود.
روش عملکرد مورد استفاده در دستگاه استریلایزر بخار را میتوان با زودپز (هضم کنندۀ پاپین!) مقایسه کرد. آب در فضایی بسته گرم میشود و تا زمان پر شدن فضا با بخار اشباع شده میجوشد. بخار، تحت فشار اتمسفر معمول هرگز نمیتواند داغتر از 100 درجۀ سانتیگراد شود؛ برای اینکه از فضا خارج میشود. اما بخار داخل زودپز، قادر به خارج شدن نیست و در نتیجه، به دمای بالاتری میرسد. در همان زمان، فشار داخل زودپز افزایش مییابد و بخار تحت فشار را ایجاد میکند.
بخار اشباع تحت فشار تولید شده، دارای محتوای گرمایی بالایی است که با متراکم شدن بر روی دستگاههای استریل سردتر به آنها منتقل میشود و در نتیجه میکروارگانیسمهای موجود را از بین میبرد.
بخار تحت حرارت شدید، هنگامی تولید میشود که انرژی بیشتری به بخار اشباع وارد شود، اما آب تامین نگردد. اثربخشی بخار فوق گرم برای استریلیزاسیون، بسیار کمتر از بخار اشباع است. به دلیل اینکه قادر به متراکم شدن نیست و یا تا حدی میتواند متراکم شود
◆ اطلاعات: بخار اشباع تحت فشار
بخار در صورتی اشباع نامیده میشود که حاوی حداکثر آب ممکن باشد. بخار تحت فشار، در صورتی تولید میشود که بخار در ظرفی مهر و موم شده تا دمای بالای صد درجۀ سانتیگراد گرم شود.
بخار به عنوان عامل استریلیزاسیون (استریلکننده)
آب به سه حالت وجود دارد: الف) به شکل جامد و به صورت یخ (زیر صفر درجۀ سانتیگراد)، ب) به شکل مایع و به صورت آب و ج) به شکل گاز و به صورت بخار (بالای حدود صد درجۀ سانتیگراد).
بخار (بخار آب)، آب گازی شکلی است که با چشم غیر مسلح در هوا دیده نمیشود. تنها زمانی که بخار، به عنوان مثال: در هوا خنک شود (متراکم شود)، امکان مشاهدۀ قطرات به شکل «ابر بخار» فراهم میشود (درست مانند بخار متصاعد شده از ظروف پخت و پز). اما در واقع و به معنای واقعی کلمه، این قطرات بخار نیستند؛ بلکه قطرات ریز آب (مه) هستند و پس از خنک شدن به حالت مایع باز میگردند. انرژی تامین شده برای تبخیر آب، مجدداً آزاد میشود و میکروارگانیسمها را از بین میبرد.
در اینجا، بسیار مهم است که از فقدان هرگونه حباب هوای باقیمانده در دستگاههای تحت استریلیزاسیون اطمینان حاصل شود؛ چرا که در غیر این صورت، بخار نمیتواند در چنین مکانهایی متراکم شود. به همین دلیل است که: بخار باید تا حد امکان عاری از هرگونه گاز غیر قابل تراکم (هوا) باشد.
اطلاعات: بخار گازی، قابل متراکم شدن است. از این رو، تحت فشار معمولی اتمسفر، به شکل مایع مشاهده میشود. هوا، مخلوطی غیر قابل تراکم از گازها (نیتروژن، اکسیژن، گازهای کمیاب) است و در نتیجه، در شرایط جوی عادی به شکل گاز مشاهده میگردد.
برای اطمینان از نفوذ بخار در سراسر دستگاه استریلایزر و دستگاههای تحت استریلیزاسیون، باید ابتدا هوا را خارج کرد. زیرا امکان وجود بخار در محل حضور هوا وجود ندارد و بالعکس. (به همین ترتیب، جایی که آب وجود دارد، هوا نمیتواند وجود داشته باشد؛ چیزی که از زندگی کاری روزانۀ خود میدانیم (شکل را ببینید).
برای خارج کردن هوا از دستگاه استریلایزر، هوا با پمپ خلأ مکش میشود. سپس، فشار منفی (خلأ) در دستگاه استریلایزر غالب خواهد شد (سطح فشاری که کمتر از فشار معمولی اتمسفر است). این امر، بدان معنا است که: بخار میتواند در کل بار نفوذ کند. برای حذف حداکثری کل هوا از محفظه و دستگاههای مستلزم استریلیزاسیون، رویۀ حذف هوا چندین بار در دستگاههای ضدعفونیکننده با بخار مدرن تکرار میشود. در نهایت، هنگامی که کل محفظه با بخار اشباع پر میشود، فشار داخل محفظه به شدت بالاست (به عنوان مثال: روی دری به اندازۀ یک متر مربع، فشار ده تن در 121 درجۀ سانتیگراد و فشار بیست تن در 134 درجۀ سانتیگراد اعمال میشود). از این رو، استریلایزر در طول زمان استریلیزاسیون، تحت فشار مثبت کار میکند و فشار، بسیار بالاتر از فشار معمول اتمسفر است.
مثال دیگر: فشار وارد بر سطح یک متر مربعی، مشابه فشاری است که در صورت ایستادن پنج فیل یا بیست گاو بر روی آن ایجاد میشود.
فشار، بر حسب بار (میلی بار) یا پاسکال اندازهگیری میشود.
تفاوت بین دستگاه استریلایزر بخار و اتوکلاو در دانشنامه ها چیست؟
اتوکلاو، کلمهای قدیمیتر برای استریلایزر بخار است که همچنان در بسیاری از مکانها استفاده میشود. این کلمه، در واقع نوع اصلی استریلایزر بخار فاقد مرحلۀ خلأ را نشان میدهد که در حال حاضر، تنها در محیط آزمایشگاهی استفاده میشود و برای استریل کردن وسایل پزشکی مناسب نیست. اصطلاح «قابل اتوکلاو کردن»، همچنان در دستورالعملهای پردازش مجدد بسیاری از سازندگان یافت میشود و به معنای مناسب بودن آن، برای استریل کردن با بخار است.
فرآیند
زمان عملکرد دستگاه استریلایزر با بخار، شامل موارد زیر است:
1) مرحلۀ حذف هوا: محفظه به طور مکرر تخلیه میشود تا حداکثر هوای ممکن از دستگاه استریلایزر و دستگاههای تحت استریلیزاسیون خارج شود؛ در ادامه، جریان ورودی بخار (= روش خلأ پالسی به معنی: مرحله ای) رخ میدهد. در صورت وجود حبابهای هوای باقیمانده (به عنوان مثال: در لباسهای شسته شده)، استریلیزاسیون تضمین نمیشود.
دمای ابزارهای تحت استریلیزاسیون، از دمای موجود در چمبر کمتر است. فاصلۀ زمانی ایجاد دمای استریلیزاسیون در محفظه، تا زمان ایجاد آن در دستگاههای تحت استریلیزاسیون، زمان تعادل نامیده میشود (در روش خلأ پالسی حدود چند ثانیه است).
2) مرحلۀ استریلیزاسیون: در طول زمان استریلیزاسیون (= زمان نگهداری، «زمان کشتن»)، میکروبها کشته میشوند.
3) مرحلۀ خشک کردن: خشک کردن متعاقب استریلیزاسیون نیز یکی از مراحل مهم فرآیند است. میزان رطوبت دستگاههای پزشکی استریل، نباید از حد تحمل معین تجاوز کند. خشک کردن با تخلیۀ مجدد محفظه بهبود مییابد. در حالی که در همان زمان، دستگاههای استریل خنک میشوند و سپس یکسانسازی فشار انجام میشود.
دو برنامه به استاندارد طلایی در استریلیزاسیون با بخار تبدیل شدهاند:
- دما: 121 درجۀ سانتیگراد / زمان استریلیزاسیون: 15 دقیقه (فشار: 2/1 بار)
- دما: 134 درجۀ سانتیگراد / زمان استریلیزاسیون: 3 دقیقه (فشار: 3/04 بار)
در اکثر دستگاههای استریلایزر، زمان استریلسازی برای افزایش ایمنی فرآیند طولانیتر میشود (۱۲۱ درجۀ سانتیگراد / ۲۰ دقیقه، ۱۳۴ درجۀ سانتیگراد / ۵ دقیقه).
در اکثر کشورها از برنامۀ خاصی برای بیثبات کردن پریونها (بیماری کروتزفلد- جاکوب) استفاده میشود:
- برای مثال؛ دما: 134 درجۀ سانتیگراد / زمان استریلیزاسیون: 18 دقیقه (فشار: 3/04 بار)
شکل: مراحل جزئی فرآیند استریلیزاسیون (روش خلأ پالسی)
