نحوه ی پاکسازی ابزارهاي خاص پزشکی
نحوه ی پاکسازی ابزارهاي خاص پزشکی به تفضیل شرح داده شده است:
وسايل و ابزار موجود در بيمارستان، از لحاظ سرمايه اي ارزش زيادي دارند . بنابراين با توجه به جنس آن ها بايد توصيه هاي لازم را رعايت كرد:
الف) شستشوي وسايل فلزي
شامل ظرف شفاف آزمايشگاهي كووت ، سيني محتوي ظروف استوانه اي، سيني محتوي وسايل كليه، سينك ها و…
شستشوي دستي:
- آثار چسب اتوكلاو و ساير برچسبها را از ابزار برطرف كنيد.
- ابزارها و وسايل را بايد در يك سينك پر از مواد شوينده آنزيم دار (مدت زمان ماند و نحوه رقيق سازي آن طبق دستور العمل كارخانه سازنده) قرار دهيد.
- سپس با آب فراوان آبكشي كنيد به طوري كه اثري از مواد شوينده روي آن باقي نماند.
- آبكشي نهايي را انجام دهيد.
- در صورت لزوم، برس مناسب روي ابزار بكشيد.
- در آخر با پارچه اي تميز، ابزار را خشك كنيد.
شستشوي مكانيكي:
دستورالعمل كارخانه سازنده ي ماشين شستشو را اجراء كنيد. اپراتور بايد توجه داشته باشد كه داخل ماشين را بيش از حد از وسايل پر نكند تا درب ماشين به راحتي بسته شود.
ب) شستشوي ابزار جراحي
نظير قيچي ها، انبرها و غيره.
- قبل از شروع شستشو ، لازم است كليه ابزاره اي در يافتي، بر اساس مشخصات آن ، مانند تعداد اجزاء و شرايط محافظت هر قسمت از آن مورد بررسي قرار گيرند.
- بعضا لازم است تا قيچي ها را باز نموده و از هم جدا كرد.
- وسايل را به ترتيب در كف ظرف (فلزي يا پلاستيك سوراخ دار) بچينيد، طوري كه وسايل سنگين تر، قبل از بقيه در كف ظرف قرار گيرند.
شستشوي دستي:
- براي برطرف نمودن آلودگي ها، ابزار را داخل ظرف سوراخ دار گذاشته و در يك ظرف حاوي مواد شو ينده آنزيم دار فرو ببريد.
- ظرف بايد داخل سينك شستشو قرار گيرد.
- سپس ظرف حاوي وسايل را زير جريان آب قرار دهيد تا بارزيستي (لكه ها و خون ها) و آلودگ ي ها تا آنجا كه ممكن است برطرف شود.
- وسايل را به خصوص در قسمت دندانه و قسمتهاي داخل قيچي ها به دقت، برس بكشيد.
- وسايل را با آب فراوان آبكشي كنيد تا اثري از مواد شوينده روي ابزار نماند.
- آب كشي نهايي را انجام دهيد.
- با يك پارچه تميز وسايل را خشك كنيد.
شستشوي مكانيكي:
- ابزار را داخل سيني سوراخ دار و در داخل ماشين شوينده و ضدعفوني كننده بگذاريد. سپس دستگاه را رو ي سيكل اتوماتيك بگذاريد.
- وقتي مدت زمان شستشوي دستي يا مكانيكي به پايان رسيد، ابزار را جهت خشك كردن روي ميز قرار دهيد.
- سپس ابزار را از طريق پنجره به ناحيه تميز يا ناحيه آبي جهت آماده سازي، مرتب نمودن و بسته بند ي تحويل دهيد.
ج) شستشوي ابزارهايي با جنس پلي اتيلن، لاستيك، پلاستيك و لاتكس
به هنگام شستشوي ابزارهايي با جنس پلي اتيلن، لاستيك، پلاستيك و لاتكس بايد مراحل زير را اجرا كنيد:
- در طول شستشوي وسايل استفاده از ظروف سوراخ دار، سيني و امثال آن براي قرار دادن وسايل نام برده الزامي است.
- لكه هاي به جا مانده روي وسايل را در اثر استفاده از نوار چسب را به وسيله پنبه آغشته به بنزين سفيد از بين ببريد.
- سپس آن را داخل مواد شوينده آنزي مدار غوطه ور كنيد.
- داخل ابزارهاي لوله اي شكل و تو خالي (لومن) را با كمك يك سرنگcc 60 از مواد شو ينده آنزيم دار پر کنید.
- وسايل را برداشته و با آب فراوان آبكشي كنيد.
- در صورت امكان از تفنگي ها يا لوله هاي قيفي ش كل آب پرفشار ، با سايزها و قطرهاي مختلف براي شستشوي لومون هاي كاتتردار ، لوله هاي كانكشن ، لوله هاي اكستنشن، لوله هاي شياردار و غيره استفاده كنيد.
- براي آب كشي نهايي از آب استفاده كنيد.
- بگذاريد آب آن ها خارج شده و خشك شوند.
- براي خشك كردن وسايل از هواي فشرده (كم هزينه تر است) استفاده كنيد. از محفظه هاي خش ك كننده براي وسايل شياردار كه حاوي هواي فيلتر شده هستند استفاده كنيد.
- لازم به ذ كر است كه در حال حاضر دستگاه هاي شستشو ، مختص شستشوي وسايل و ابزار لومن دار مانند آندوسكوپ، برونكوسكوپ و غيره در بازار موجود است.
- فرايند شستشو برا ي دستكش هاي لاتكس توصيه نمي شود. چون مطالعات مختلف انجام شده در سالهاي اخير در مورد مقرون به صرفه بودن آن نشان مي دهد كه شستشوي آن ها از لحاظ اقتصاد ي به صرفه نيست ، به علاوه فرايند مجدد آن ها مشكل بوده و اين وسايل جهت استفاده مجدد ساخته نشده اند.
د) شستشوي ابزارهاي شيش هاي، خمر هاي شكل و سرنگها
شستشوي دستي
- اين ابزار را در داخل محلول شوينده آنزيم دار غوطه ور كنيد.
- به هنگام شستشوي قسمت هاي داخلي وسايل خمره اي ش كل، از انواع مختلف برس ها يا سواپ ها، با اندازه مناسب استفاده كنيد.
- با استفاده از جريان آب، چندين بار آن ها را آبكشي نماييد.
- سطوح بيروني را با پارچه خشك كنيد . براي خشك كردن سطح داخلي آن، به هيچ وجه از پارچه استفاده نكنيد تا از ورود عوامل خارجي كرك مانند جلوگيري شود.
توصيه هايي جهت پاكسازي بهتر ابزارهايي كه آلودگي، مواد آلي و … در قسمت هايي از آن تجمع يافته اند.
ابزارهايي كه داراي لومن ، لولا، مفصل و شيار هستند ، مستعد خطر تجمع آلودگي يا مواد آلي مي باشند . بنابر اين توصيه مي شود اين گونه وسايل، بيشتر ازحد معمول ديگر وسايل در محلول شوينده آنزيمي غوطه ور شوند.
اگر مواد آلي كربني شده بر روي ابزار جراحي استيل، در اثر گرماي حاصل از استريليزاسيون ، روغن جلا ، مواد معدني يا لكه هاي ناشي از اكسيداسيون تجمع مي يابند، توصيه مي شود از محلول حذف خورندگي و يك اكسيدكننده مخصوص ابزار جراحي استيل، استفاده شود . كه تركيبات فعال موجود در اين محلول اسيد فسفريك و اترپروپيل گليكول مي باشد. همچنين توصيه مي شود اين كار به صورت دوره اي و برنامه ريزي شده طبق نياز خاص هر وسيله انجام شود.
آبكشي با الكل 96 درجه
پس از آبكشي كامل وسايل با آب ، توصيه مي شود كليه وسايل، به خصوص آن هايي كه لوله اي شكل، توخالي، شياردار و غيره هستند را به وسيله الكل خالص 96 درصد آبكشي كنيد . هدف از انجام اين كار، افزايش سرعت خشك شدن وسايل است.
خشك كردن وسايل:
خشك كردن وسايل، ابزار و ديگر اقلام مورد استفاده در بيمارستان، مرحله بسيار مهمي از فرايند پاكسازي است. خشك كردن وسايل بلافاصله بعد از آبكشي ، جهت جلوگيري از آلودگي مجدد آنها از اهميت بسيار بالايي برخوردار است.
به هنگام خشك كردن وسايل، در نظر گرفتن درجه رطوبت وسايل بسيار ضروري است . زيرا رطوبت ، در فرايند ضدعفوني و استريليزاسيون تداخل ايجاد مي كند. خشك كردن را مي توان به دو روش دستي و اتوماتيك انجام داد.
خشك كردن دستي به وسيله يك تكه پارچه يا هواي فشرده انجام مي شود. جنس پارچه مورد استفاده جهت خشك كردن ، بايد از الياف نرم و با خاصيت جذب آب يا سلولز ي باشد . همچنين دقت كنيد كه فيبر يا پرز آنها بر روي سطح يا داخل وسايل باقي نماند.
براي خشك كردن اتوماتيك، بايد براي هر لومن يك لوله مخصوص داشته باشيم.
مزاياي اصلي خشك كنهاي اتوماتيك، در سرعت خشك كردن و كم كردن مدت زمان كار و هزينه ها مي باشد.
در حال حاضر ، محفظه هاي خاصي براي خشك كردن وسايل لوله اي شكل و شياردار در بازار موجود مي باشد. كه مدت زمان يك س يكل آن ، بسته به نوع و ميزان وسايل داخل اتاقك تقريباً بين 25 دقيقه تا 2 ساعت مي باشد . براي انواع مختلف لومن ها، بايد اتصالات خاصي در نظر گرفته شود . هنگام قرار دادن وسايل لومن دار با جنس هاي متفاوت در داخل اتاقك دستگاه خشك كن، مطمئن شويد كه وسايل داراي ويژگيهاي مشابهي هستند.
روغن كاري (روان كردن)
پس از پاكسازي، اتصالات وسايل، خشك شده و كاركردن با آنها سخت مي گردد. با روغن كاري مفاصل ابزارها بعد از پاكسازي و قبل از استريليزاسيون مي توان اين مشكل را حل كرد.
به ياد داشته باشيد كه اين موضوع فقط براي ابزارهاي جراحي مي باشد. محلول روغن كاري مورد استفاده بايد محلول در آب بوده و مختص استريليزاسيون ساخته شده باشد . استفاده از روغن هاي سيليكوني ، روغن ماشين ، روغن هاي معدني به دليل ايجاد مانع نفوذ كامل ماده استريل كننده در وسايل به هيچ عنوان مجاز نيست.
روان كننده هايي با ماده مؤثره بازدارنده اكسيداسيون موجود است كه براي جلوگيري از الكتروليز شدن لبه ها و انتهاهاي ابزار مفيد است. استفاده از مواد روا نكننده اولين مرحله از نگهداري پيشگيرانه ابزار است.
معتبرسازي فرايند پاكسازي
اگر در فرآيند پاكسازي شرط ذيل را داشته باشيم، مي توانيم بگوئيم كه يك پاكسازي خوب ومعتبر انجام داده ايم:
- كنترل اجراي فرايند مربوطه (پروتكل)
- كنترل و بازديد چشمي دقيق پس از انجام فرآيند پاكسازي
- وجود و استفاده از سيستم آب پرفشار در فرآيند پاكسازي
در معتبرسازي فرآيند پاكسازي ، ما قادر به مشاهده بارز يستي (نوع و تعداد ميكروارگانيسم هاي زنده و به جاي مانده بر روي وسايل پس از پاكسازي) در هر وسيله و بعد از هر پا كسازي نيستيم . بنابراين بس يار مهم است كه يك پروتكل پاكسازي، كه استانداردهاي معتبرسازي را برآورده مي كند تهيه كنيم.
به هنگام معتبرسازي پروسيجر (پروتكل)، اشاره به اطلاعات زير ضروري است:
- نحوه رقيق سازي محلول مورد استفاده
- مدت زمان غوطه ور شدن ابزار و وسايل در محلول
- روش آبكشي
- تكنيك هاي جداسازي قطعات وسايل و ابزار از هم ديگر
به علاوه قسمت مهم معتبرسازي فرايند پاكسازي، بازديد چشمي ابزار بعد از شستشو است . و اپراتور با يد با دقت ملاحظه كند كه آيا نشانه هاي آلودگي به خصوص در قسمت دندانه دار ابزارها هست يا خير؟
اگر در اين زمينه شك وجود داشته باشد استفاده از ذره بين شيشه اي بسيار مفيد مي باشد.
يكي ديگر از الزامات ضروري معتبرسازي فرايند پاكسازي، تجهيز قسمت كثيف بخش استريليزاسيون به سيستم آب پرفشار به همراه وسايل مربوطه براي شستشوي وسايل لومن دار (ابزارهاي تو خالي و لوله مانند ) است. بدون اين تجهيزات، دستيابي به پاكسازي مطمئن و بهينه ميسر نخواهد بود.
به علاوه، روش هاي كنترل شيميايي، براي معتبرسازي كارايي فرايند پاكسازي مكانيكي نيز وجود دارد:
- تست آلودگي قابل مشاهده
- تست ضدعفوني
در تست آلودگي قابل مشاهده ، از يك معرف پودري استفاده مي شود كه وقتي با آب مخلوط شود ، وجود خون را مشخص مي كند. اين معرف جهت ابزار به كار مي رود تا باقيمانده احتمالي مواد آلي را نشان دهد.
در ناحيه تميز (ناحيه آبي) يا ناحيه آماده سازي وسايل، وجود ذره بين شيشه اي برا ي بازديد چشمي بسيار حائز اهميت است.
دو عامل مهم در شستشوي ابزار كنترل مي گردند:
- تست خون
- تست پروتئين
براي هر دو تست بالا انديكاتورهاي مخصوصي كه اطمينان از عدم وجود پروتئين و خون را اثبات كند وجود دارد . با سواپ انديكاتور روي سطحي كه تصور مي كنيد خوب شسته نشده است بكشيد و سواپ را در محلول انديكاتور وارد نماييد. در صورت تغيير رنگ محلول انديكاتور وجود خون يا پروتئين مشخص مي گردد كه نشان دهنده عدم شستشوي صحيح است.
پايش حين شستشو
براي روش هاي ماشيني و اولتراسونيك انديكاتورهايي وجود دارد كه اطمينان از صحت عملكرد دستگاه را نشان مي دهد. اين نوع انديكاتورها در صورت كاركرد صحيح دستگاه با تغيير رنگ و پاك شدن در محل مخصوص كه معمولاً شبيه جرم و سنباده ريز است، عملكرد دستگاه را تأييد يا رد مي نمايند.
معتبرسازي كاركرد و سالم بودن وسايل
سالم بودن و پاكيزگي ابزار و وسايل بايد تحت كنترل قرار گيرند. از اين رو بعد از خشك شدن، با در نظر گرفتن نكات زير آن ها را بررسي كنيد:
- پاكسازي
- خشك كردن
- راحت بسته شدن وسيله (مانند قيچي)
- نبودن شكستگي، ترك و پارگي (براي وسايل شيشه اي، پارچه اي و ابزار)
- نبودن پرز وكرك و… در روي سطوح وسايل
- مطابقت و سازگاري قطعات (دسته، پيستون: بدنه، پوشش)
حالا وسيله يا ابزار پزشكي آماده ضدعفوني سطح بالا يا استريليزاسيون است.
نكات مهم
محلول ها را در صورت وجود آلودگي قابل رويت يا استفاده از آن دور بريزيد.
به هنگام تخليه محلول ها در مجراي فاضلاب، با مقدار زيادي آب آن را رقيق كرده و سپس در مجرا آب بگيريد.
به خاطر داشته باشيد كه به هنگام استفاده از محلو ل هاي شوينده آنزيمي به دليل محرك پوست و چشم بودن ، از تجهيزات حفاظت فرد ي استفاده كنيد. استنشاق اين مواد نيز بسيار خطرناك است و بايستي امكانات تهويه مناسب در محل استفاده از اين محلولها تعبيه گردد. در صورت بلعيدن اين محلول ها حتماً به اورژانس مراجعه شود.
محلول شو ينده آنز يمي را در دما ي كنترل شده يعني 30-15 درجه سانتيگراد نگهداري نمايید. از قرار دادن در معرض گرماي زياد (بيش از 40 درجه سانتيگراد) خودداري كنيد.
قبل از رسيدن تاريخ انقضاء آن را مورد استفاده قرار دهيد.
برس هاي مورد استفاده در پا كسازي وسايل، بايد پس از استفاده و در پايان روز ، ضدعفوني شوند . براي اينكار مي توان از محلول هيپوكلريت سديم با غلظت 1:10 به مدت 15 دقيقه استفاده كرد.
كاركناني كه كار پاكسازي را انجام مي دهند، نقش مهمي در صحيح انجام دادن آن دارند.
مهم: كاركنان بخش استريل بايد بر عليه هپاتيت B واكسينه شوند.
