اصول کلی و عوامل موثر در پاکسازی ابزار پزشکی
اصول کلی و عوامل موثر در پاکسازی ابزار پزشکی به شرح زیر است:
هر وسيله ي استفاده شده ، بايد قبل از فرا يند ضدعفو ني يا استريليزاسيون، پاكسازي شود . پاكسازي، شرط اصلي استفاده مجدد از وسا يل پزشكي آلوده بوده و هرگز بدون انجام پاكسازي به صورت كامل، فرآيند استريليزاسيون موفقيت آميز نخواهد بود.
اصول كلي پاكسازي
• كثيفي موجود بر روي وسايل ، مانع از تماس عوامل كشنده (ماده ضدعفوني كننده يا استر يل كننده ) با ميكروارگانيسم ها شده و با انجام واكنش باعث غير فعال شدن عامل پاك كننده مي شود.
• انجام پاكسازي خوب و مطمئن در كاهش تعداد ميكرو ب هاي موجود بر سطوح وس يله پزش كي (كاهش بار ميكروبي) از اهميت زیادي برخوردار است . همچنين بايد به توصيه هاي كارخانه سازنده وسايل توجه نمود. نيزاز دست زدن و جابجا نمودن وسايل كثيف حتي الامكان خودداري نمود.
• قبل از پاكسازي، لازم است قطعات تجهيزات قابل تفكيك، كاملا از هم جدا شوند.
عوامل مؤثر در پاكسازي
• انرژي شيميايي: دترجنت ها
• انرژي حرارتي: گرما
• انرژي مكانيكي: اصطكاك و مالش دادن
آب
آب حاوي مواد معدني محلول مانند كلسيم، كلر، منيزيم و فسفات را آب سخت مي نامند.وقتي كه اين نوع آب را بجوشانيم مواد معدني ذكر شده به قسمت داخلي محفظه دستگاه شستشودهنده يا استريل كننده چسبيده و باعث تشكيل رسوب يا پلاك مي شود.
اين لايه ، كه نوعي سنگ آهك است رساناي خوبي براي گرما نيست و باعث كاهش كارايي دستگاه شستشودهنده يا استر يل كننده مي شود. زيرا حرارت ب يشتري بر اي غلبه بر ا ين مش كل مورد نياز است . بنابراين به انرژ ي بيشتري (اعم از گاز يا برق) نياز داريم و مصرف سوخت نيز بالاتر مي رود.
همچنين رسوب مواد معدني در شيرها و فيلترهاي موجود در دستگاه استريليزاسيون باعث اختلال در عملكرد دستگاه مي شود. آبي كه بدون مواد معدني بوده يا به ميزان خيلي كم، محتوي مواد معدني مي باشد را آب سبك مي نامند.آب سبك و خصوصا آب مقطر يا آب بدون مواد معدني ، باعث تشكيل رسوب كلسيم نمي شود. لذا توصيه مي شود از اين نوع آب جهت پاكسازي وسايل و ابزار استفاده گردد.
تشخيص كيفيت آب سبك، با اندازه گيري PH آب (بايد خنثي باشد )، ميزان املاح ، موادمعدني و فسفات انجام مي شود. انتخاب نوع آب جهت تعيين نوع شستشو بسيار حائز اهميت است.
به دليل هزينه بالاي تصفيه آب، بايد از آب سبك فقط در مرحله آخر فرايند پاكسازي ، يعني براي آبكشي نهايي استفاده كرده تا بتوان حذف املاح به جا مانده در ابزار و وسايل را تضمين نمود و از آسيب ديدن وسايل جلوگيري كرد.
محصولات پاك كننده
استفاده از تنها يك نوع ماده پاك كننده نمي تواند تمام كثيفي ها را از بين ببرد. زيرا كثيفي شامل تركيبات زيادي است :تركيبات محلول در آب، تركيبات غير محلول در آب، مواد آلي و معدني.
ماده پاك كننده بايد موارد زير را انجام دهد:
• معلق كردن چربي ها: در اين فرايند چربي ها در آب معلق مي شوند.
• صابوني كردن چربي ها: در اين فرايند چربي ها به صورت محلول در آب در مي آيند.
• كاهش كشش سطح ي آب: در اين فرا يند كشش سطحي آب كاهش مي يابد تا نفوذ به لكه ها و آلودگي ها افزايش يابد.
• تكه تكه كردن: در اين فرايند اجتماع آلودگي ها شكسته شده و به ذرات كوچكتري شكسته مي شوند.
• تعليق: در اين فرايند ذرات معدني نامحلول، به صورت معلق در آب مي شوند.
• پپتيزه كردن: در اين فرايند پروتئين ها از هم گسيخته مي شوند.
• سبك سازي آب: شامل حذف كردن يون هاي كلسيم و منيزيم به وسيله نامحلول كردن آن مي باشد . براي اين كار از مواد معدني (متوقف كننده) يا مواد آلي (چلاته كننده) استفاده مي شود.
شويند ه ها
شوينده ها در حقيقت مواد پاك كننده اي هستند كه از مواد كاهش دهنده كشش سطحي، يك ماده پاك كننده كه جزء فعال شوينده محسوب مي شود، يا يك ماده چلاته كننده يا متوقف كننده تشكيل شده اند.
چند نكته درباره انتخاب يك پاك كننده:
• هميشه به توصيه كارخانه سازنده پا ك كننده، در مورد اينكه بر چه نوع لكه و آلودگي مؤثر است توجه كنيد.
• هميشه به توصيه كارخانه سازنده پاك كننده ها در مورد اينكه چه وسايل و ابزاري را مي توان با آن پاكسازي كرد توجه كنيد.
• اگر از يك پاك كننده مكانيكي مثل اولتراسونيك استفاده مي كنيد به توصيه هاي كارخانه سازنده جهت استفاده از آن توجه كنيد.
• هميشه به درجه سختي آب مورد استفاده توجه كنيد.
مواد ليزكننده (روان كننده)
موادي هستند كه براي محافظت وسايل از آنان استفاده مي شود و نبايد چرب باشند و خاصيت چسبندگي، و سميت هم
نداشته باشند، ولي بايد محلول در آب باشند.
مراحل فرآيند پاكسازي ابزار
- دريافت ابزار و و سايل از واحدهاي بيمارستاني
- دسته بندي آن ها
- پيش شستشو يا خيساندن
- شستشوي دستي
- شستشوي مكانيكي (در صورت امكان)
- آب كشي با آب
- آب كشي با الكل
- خشك كردن
- روغن كاري (قسمت هاي لولايي وسايل)
دريافت وسايل و ابزار
اين كار در ناحيه كثيف (آلودگي زدايي) يا منطقه قرمز انجام مي شود. وسايل و ابزار از طريق پنجره ي موجود در مركزاستريل تحويل گرفته مي شوند. نوع و تعداد وسيله و نام بخش را در دفتر يا سيستم مستندسازي ثبت مي كنيم.
ورود ابزار به صورت دستي، در فرم هاي مخصوص و يا دفتر و يا در سيستم كامپيوتري ثبت مي شوند.
هنگام دريافت وسايل آلوده ، پرسنل مركز استريل بايد داراي وسايل حفاظت فردي شامل دستكش ضخيم ، پيشبند
پلاستيكي و… باشند. پرسنل بايد احتياط كنند كه چيزي زمين نيفتد.
به هنگام انتقال وسايل از منطقه اي به منطقه ديگر، بايد استانداردهاي ايمني سلامتي را رعا يت كرد، و به ياد
داشته باشيد كه فقط در منطقه آلوده يا كثيف از ترالي حمل وسايل استفاده گردد.
دسته بندي
بعد از مرحله دريافت وسايل، بايد آن ها را بر اساس جنس وسايل، به صورت زير دسته بندي كرد:
• فلزي (استيل ضد زنگ)
• پلي اتيلن
• لاستيك
• پلاستيك
• شيشه
پيش شستشو، خيساندن يا آلودگی زدايي وسايل
پس از دسته بندي وسايل بايد آن ها را پيش شستشو يا آلودگي زدايي نمود. اين فرايند فيزيكي جهت كاهش تعداد ميكروارگانيسم هاي (بار زيستي) روي سطح وسيله استفاده مي شود تا از لحاظ جابه جايي ايمن گردد.
- مرحله پيش شستشو يا آلودگي زدايي، اصلي ترين قسمت پاكسازي وسايل بوده و مقدم بر ساير كارها مي باشد.
اين فر ايند به وسيله غوطه ورنمودن وسايل ، در يك ظرف محتوي شوينده آنزيمي (مدت زمان غوطه ور بودنبستگي به توصيه كارخانه سازنده دارد ) و مجهز به صاف ي انجام مي شود. در پايان بايد وسايل را با آب معمولي آبكشي كنيم.
قبل از پاكسازي، وسايلي كه از چند قطعه تشكيل شده اند را كاملا از هم جدا كنيد.
مرحله بعد شامل پ يش شستشو ي ابزار يا وسايل ب ه وسيله غوطه ور كردن آن ها در يك شوينده آنزيمي با غلظت 0.8% (به مدت زمان توص يه شده توسط سازنده مراجعه كنيد .) و آب با درجه حرارت كمتر از 45 درجه سانتیگراد است . در اين مرحله تمام مواد آلي حل شده و از سطح وسيله جدا مي شوند.
حداقل خيس خوردن وسايل يك دقيقه توصيه مي شود، ولي در مورد وسايلي كه مواد آلي به آنها چسبيده است ،اين مدت زمان بايد بيشتر در نظر گرفته شود.
ابزار آلات از جنس فولاد ضدزنگ يا فولاد كربني و ظروف آب كاري شده با كروم ، كه يكپارچگي خود را از دست داده اند، (حتي اگر مقدار كمي ساييده يا خورده شده باشد) هرگز نبايد بيشتر از 5 دقيقه در شو ينده هاي آنزيمي غوطه ور شوند. (جهت پيشگيري از خوردگي وسايل) كاهش و حذف بار زيستي از طريق گرفتن زير شير آب بدون تماس با دست انجام مي شود . بنابراين بايد اصول
ايمني در پاكساري رعايت شود.
نكته قابل ذكر اين است كه در عمل ، وسايل مورد استفاده در جراحي بلافاصله به مركز استريل آورده نمي شود . و اين كار موجب مي شود كه بارز يستي (خون، مواد آلي وغيره) روي ابزار ، خشك شده و پاكسازي آن مشكل شود .به خصوص وقتي كه پيش شستشو و خيساندن انجام نشده باشد. بعد از دسته بندي، پيش شستشوي (خيساندن و آلودگ ي زدايي) وسايل با در نظرگرفتن خصوص يات و موارد استفاده انجام مي شود.
محلول شوينده آنزيمي (بر اساس توصيه سازنده) رقيق شده را در داخل تمام كانال ها و مجاري وسيله بريزيد.
به وسيله برس نرم غيرفلزي يا يك پارچه نرم و آب گرم 40-50°C تمام سطوح وسايل پزش كي را به صورت برس كشيدن بايد زير سطح آب انجام شود . در غير اين صورت باعث توليد آئروسل (ذرات معلق ما يع يا جامد در هوا) مي گردد كه حامل ميكروارگانيسم بوده و براي اپراتور فوق العاده خطرناك است.
پس ازبرطرف شدن لايه ضخيم آلودگي از روي وسايل ، مي توان از تميزكننده اولتراسونيك برا ي پاك سازي قسمت هايي از ابزار آلات، كه دسترسي به آن قسمت ها مشكل است استفاده كرد . در صورتي كه تميزكننده اولتراسونيك در دسترس نباشد، بايد از برسهايي با سايزهاي مختلف جهت پاكسازي قسمت هايي كه دسترسي به آن مشكل است استفاده كرد.
هرگز براي مالش و شستشوي وسايل ، از پودرهاي پاك كننده خانگي، سمباده ، سيم ظرف شويي، اسفنج هاي فلزي، برس هاي سيمي و غيره استفاده نكنيد ، زيرا باعث آسيب رساندن به وسايل ، خط افتادن روي وسايل و افزايش احتمال خوردگي مي شود.
هنگام انجام فرايند شستشو مواظب باشيد به افراد و محيط اطراف پاشيده نشود. (پاشيدن آب و محلول) آبكشي را وقتي انجام دهيد كه مطمئن باشيد تمام آلودگي وسيله برطرف شده است.
آبكشي وسايل پزشكي، بايد با استفاده از آب قابل شرب و با دقت انجام شود . به اين صورت كه آب را از تمام منافذ و كانال هاي وسايل عبور مي دهيم تا حتي مقادير جزيي از مواد شوينده آنزيمي باقي نماند.
شستشوي نهايي وسايل ، بايد با استفاده از آب سبك انجام شود ، تا باقيمانده املاح بر روي وسايل نماند و از آسيب رسيدن به آن ها جلوگيري شود.
پاكسازي مكانيكي
بعضي از مراكز ممكن است پاكسازي مكانيكي را با كمك ماشين انجام دهند.
وسايل شستشوي مكانيكي شامل:
- دستگاه شوينده اولتراسونيك
- دستگاه شوينده- ضدعفوني كننده
- دستگاه ضدعفوني كننده لاوادر
دستگاه شستشو مورد استفاده ، بايد در بهترين وضعيت از لحاظ بهداشتي باشد تا بتواند استانداردهاي پاكسازي مختص هر نوع وسيله را برآورده سازد . اين مطلب بسيار مهم است ، چون اغلب اين دستگاه ها به دليل تشكيل بيوفيلم ، خود ناقل آلودگي بوده و باعث آلودگي وسايل شسته شده مي گردد.
هر دو دستگاه شوينده اولتراسونيك و دستگاه شوينده- ضدعفوني كننده، تمام فرايندها (شستشو، آبكشي و خشك كردن) را در داخل محفظه دستگاه يا به صورت دستگاه هاي متوالي انجام مي دهند. استفاده از ا ين دستگاه ها از سطح ايمني بالاتري برخوردار است . چون از ايجاد بريدگي يا خراش در پوست بدن پرسنل جلوگيري كرده و مشکل پاشيدن آب حاصل از شستشو به محيط ديگر وجود ندارد، زيرا كه همه مراحل در داخل يك محفظه انجام مي شود.درصورت استفاده از دستگاه هاي شوينده (ضدعفوني كننده يا اولتراسونيك )، دستورالعمل هاي سازنده ي دستگاه در خصوص نحوه نصب و استفاده بايد كاملا اجرا گردد.
دستگاه شوينده اولتراسونيك
عملكرد:
در اين دستگاه انرژي برق به وسيله مبدل (كه در زير سينك كار گذاشته مي شود)، به امواج صوتي با فركانس بالا تبديل گرديده و به آب درون سينك انتقال داده مي شود. سپس اين امواج صوت ي با فر كانس بالا به ارتعاشات مكانيكي تبديل مي شود. به طور كلي دو نوع موج كم فشار و پرفشار توليد مي شود.
امواج كم فشار، به هنگام عبور از محلول ، توليد ميليون ها حباب ميكروسكوپي با اندازه 0.001 میلی متر در سطح وسایل و منافذ آن می کند.
امواج پرفشار، باعث انبساط حبابها مي گردد طوري كه ناپايدار شده و منفجر مي شود.
انفجار اين حبابها يك خلاء جزئي به وجود مي آورد كه باعث پاكسازي سطح وسايل مي شود . اين فرآيند را حباب سازي مي نامند.
ذرات محلول در آب ، در محلول موجود در مخزن شستشودهنده اولتراسونيك حل مي شوند كه مستلزم وجود يك شوينده جهت تسهيل فرايند است. ولي ذرات نامحلول، در كف مخزن ته نشين مي شوند.
مزايا:
اين فرآيند براي شس تشوي قسمت هايي از ابزار كه در پا كسازي دست ي، دسترسي به آن ها مشكل است بسيار مفيد است.
معايب:
اين دستگاه ها نيازمند انجام تعمير و نگهداري خاص مي باشند. اگر دستگاه شوينده اولتراسون يك داراي چرخه آبكشي نباشد، ذرات جداشده روي ابزار باقي مي مانند، در اين مواقع بايد وسايل را دستي آبكشي نماييم.
نكات قابل توجه در مورد پاكسازي با اولتراسونيك
• اين دستگاه را نمي نوان بر اي ابزاره اي اپتيك (چون چسب را از ش يشه ولنز مي زدايد)، لاستيكي، پلاستيك نوع PVC ،چوبي، وسايلي كه از چند نوع فلز با هم و يا فلزي و پلاستيكي هستند به كار برد.
• اولتراسونيك قابليت شستشوي وسايل خيلي كثيف را كه پوشيده از خون و … است را ندارد. اين دستگاه مكمل
شستشوي وسايل با دست است.
• فركانس امواج ، قابليت كشتن ميكروب ها را ندارد و در صورتي كه درب مخزن را نگذاريد باعث توليد ايروسل هاي آلوده كننده مي شود.
• وسايلي كه قصد داريم به وسيله اولتراسونيك پاكسازي كنيم ، بايد ابتدا در معرض هوا قرار گيرند تا همه گازهاي آن خارج شود . در غير اين صورت ، گازها باعث كاهش توليد حباب در داخل مخزن مي شوند و با ورود گاز به داخل حباب بخار، انرژي حاصل از انفجار را كاهش مي دهد.
تكنيك ها:
ابزار را با قرار دادن يك شبكه دركف مخزن دستگاه كمي بالاتر قرار دهيد.
بايد ابزار باز شده و اپراتور مطمئن شود كه ابز ارهاي بزرگ مانع ايجاد اولتراسونيك نشود كه منجر به شستشوي ناقص ابزارهاي كوچكتر مي گردد.
دماي آب نبايد بيشتر از 55°C باشد، زيرا كه منجر به ايجاد حباب هاي درشت به جاي حباب هاي ريز مي شود.
مدت زمان تعيين شده 5 دقيقه براي مبدل هاي KHZ 25-20و 3 دقيقه براي مبدل هاي KHZ 35 می باشد. افزايش زمان سيكل اولتراسونيك به دليل رسوب گرفتن مجدد ابزارتوصيه نمي گردد. دانستن اين نكته بسيار مهم است كه بيشترين درصد ذرات آلوده در 15 ثانيه اول از ابزار جدا مي شوند.
دستگاه شوينده- ضدعفون يكننده
استفاده از مواد شوينده، پس از پيش شستشوي آب سرد كه مانع از تثبيت پروتئين ها مي گردد، به همراه آب داغ 93°C
و پاكسازي شديد با جريان آب ، پاكسازي و ضدعفوني ابزار را تضمین مي نمايد. سيكل دستگاه به 3 قسمت پاكسازي، ضدعفوني و خشك كردن تقسيم مي شود.
ضدعفوني ب ا آب داغ 90 درجه به مدت 10 دقيقه بعد از شستشو ي مكرر با آب و مواد شوينده انجام مي شود . كه باعث از بين رفتن قسمت اعظم باكتري ها، قارچ ها، توبركلوزيس ها و غیرفعال ساز ي و ي روس هايي مانند هپاتيت B می شود.
نماي گرافيكي سيكل فرايند ضدعفوني حرارتي
مزايا:
استفاده از اين دستگاه باعث سهولت انجام كارهاي معمول مي شود و با توجه به اينكه وسايل، پاكسازي و ضدعفوني مي شوند، تماس كاركنان با عوامل عفوني كاهش مي يابد.
معايب:
اين دستگاه ها نيازمند انجام سرويس هاي تعمير و نگهداري و مراقبت در زمان بهره برداري هستند . اگر دستگاه داراي سيكل خشك كن نباشد ، بايد ابزار و وسايل را با هواي فشرده خشك كرد و جابه جايي بي شتر ابزارها امكان آلودگي مجدد آن ها را افزايش مي دهد.
اين دستگاه فقط براي ابزارهاي مقاوم به حرارت كاربرد دارد، و بسياري از ابزارها، تحمل دماي 93 درجه را ندارد. كيفيت آب، در تضمين كارايي اين فرايند از اهميت زيادي برخوردار است.
نكات قابل توجه در استفاده از دستگاه شوينده- ضدعفوني كننده:
در پايان سيكل دستگاه ، ابزار، آماده بسته بندي و استريليزاسيون مي باشند. ابزارهاي نيمه بحراني و غير بحراني كه توسط دستگاه ضدعفوني شد ه اند، (مانند وسايل كمك تنفسي) نيز در پايان سيكل دستگاه ، آماده ي استفاده هستند . اين نوع پاكسازي جايگزين پاكسازي با دست مي باشد.
آب مورد استفاده در مرحله ضدعفوني، بايد از نظر ميكروبيولوژي تحت كنترل بوده و عار ي از سودوموناس آئروژينوز، لژيونلا و مايكوباكترياي آتيپيك باشد.
نكته: ابزارها را داخل دستگاه قرار داده و مطمئن شويد كه همه ابزارها در تماس با جريان آب هستن . ، قطعات ابزارهاي چند تكه بايد از هم جدا شده و باز شو ند. اطمينان يابيد كه وسايل بزرگتر ، مانع از رسيدن آب به وسايل كوچك تر نمي شوند و آب بايد به راحتي در تمام قسمتها، گردش داشته باشد.
سيكل
- آب كشي با آب سرد: با آب 25 درجه به مدت 3 دقیقه و دوبار
شستشو با مواد شوينده
- آب كشي با آب گرم: دماي آب، مطابق دماي مرحله شستشو، به مدت 3 دقيقه و دوبار
- ضدعفوني: دماي آب 93 درجه به مدت 10 دقیقه و یکبار
- خشك كردن : از توصيه شركت سازنده پيروي نموده و از خشك بودن ابزار پس از سيكل اطمينان حاصل كنيد.
